Czynnik ludzki w śledztwie: (1) Bezpieczne identyfikowanie źródeł i nawiązywanie kontaktu z informatorami

Warsztat stanowi część czteroczęściowego planu szkoleniowego poświęconego "czynnikowi ludzkiemu w śledztwie", to jest interakcjom pomiędzy dziennikarzami śledczymi / badaczami a osobami, które mogą stać się ich źródłami informacji. W tej części uczestnicy dowiedzą się, jak identyfikować i w bezpieczny sposób kontaktować się ze źródłami i rozmówcami, a także jak oceniać i łagodzić ewentualne zagrożenia.

Zajęcia edukacyjne

Rozpoczęcie (15 minut)

Instrukcje

• Zwróć na siebie uwagę odbiorców pytaniem lub komentarzem dotyczącym określonego obrazka. Na przykład:

  • Jaki element wspólny łączy wszystkie śledztwa?
  • Skorzystaj z obrazu Salvadora Dalí "Ukryte twarze". Poproś uczestników, by znaleźli na obrazie ukryte elementy (przykładowe obrazy i pomysły znajdziesz w Dodatku).

• Przedstaw się i zaprezentuj cele warsztatu.

• Opcjonalnie: Wspomnij źródło materiałów wykorzystywanych podczas warsztatu (Tactical Tech).

• Przedstaw uczestnikom plan warsztatu.

• Zasugeruj podstawowe zasady funkcjonowania podczas warsztatu. Spytaj uczestników, czy chcieliby coś w twoich sugestiach zmienić bądź też zaproponować inne zasady. Upewnij się, że wszyscy rozumieją i akceptują podstawowe zasady zajęć. Konretne propozycje dotyczące podstawowych zasad obowiązujących na warsztatach znajdziesz pod tym linkiem: Przewodnik Prowadzącego ETI w dziale "Prowadzenie warsztatów".

• Ustal dynamikę pracy w zespołach. Wyjaśnij na przykład, czy przez cały warsztat uczestnicy będą współpracować w ramach tych samych zespołów.

Instrukcje

• Zaaranżuj szybką rundę prezentacji ze strony uczestników, prosząc ich, by odpowiedzieli na kilka pytań (opowiedzieli coś) o nich samych, o ich pracy i oczekiwaniach wobec warsztatów.

• Możesz też w ramach przełamywania lodów zaproponować ćwiczenie, które obudzi w uczestnikach kreatywność poprzez rysowanie odpowiedzi czy pomysłów na wirtualnej tablicy - badź też, jeśli zajęcia odbywają się offline, do tego, by wykonali określoną czynność lub porozmawiali o czymś w zespołach:

  • niech np. przez dwie minuty porozmawiają z innym uczestnikiem warsztatu i dowiedzą się więcej o jego pracy, miejscu pochodzenia itp.,
  • Zainspiruj się propozycjami w sekcji "przełamywanie lodów" w Przewodniku Prowadzącego ETI.

Identyfikowanie i nawiązywanie kontaktu z rozmówcami i źródłami (55 minut)

Instrukcje

• Zapytaj uczestników: “Dlaczego w śledztwie ważne są interakcje z ludźmi?” i wydobądź z nich kilka odpowiedzi.

• Skomentuj uzyskane odpowiedzi, uwydatniając istotne punkty.

• Zaznacz rozróżnienie między źródłami i rozmówcami. Kluczowe pytania do zadania:

  • Jak długo będziecie utrzymywać kontakt z tą osobą bądź grupą osób?
  • Jak długo i jak często będziecie z nimi rozmawiać na tematy związane ze śledztwem?
  • Czy utrzymacie z nimi kontakt również po zakończeniu śledztwa?
  • Czy będa to jednorazowi rozmówcy, czy też długoterminowe źródła informacji?

Narzędzia / Materiały

• “Szablony cwiczeń – Czynnik ludzki: Identyfikacja i nawiązywanie kontaktu ze źródłami", sekcja "Praca zespołowa: Identyfikacja potencjalnych rozmówców i źródeł i nawiązywanie kontaktu"(szablony do wypełnienia online bądź na wydruku)
• Udostępniony w chmurze folder i pliki/platforma edycji tekstu (np. Framapad) do wypisywania obserwacji (jeśli warsztaty mają postać online)
• Kartki papieru, karteczki post-it, długopisy (w razie warsztatów offline)

Instrukcje

[15 minut] Praca zespołowa

• Podziel uczestników na zespoły liczące od 3 do 5 osób.

• Poproś zespoły o wyznaczenie osoby do prowadzenia notatek, osoby pilnującej czasu oraz osoby prezentującej ustalenia w fazie sprawozdania (podział ten będzie odtąd obowiązywać przy każdym ćwiczeniu); uczestnicy po jakimś czasie powinni wymieniać sie rolami.

• Poproś każdy zespół o:

  1. Zasugerowanie i zapisanie tematu śledztwa/badań.

  2. Zidentyfikowanie i wypisanie potencjalnych źródeł krótkoterminowych (rozmówców) i źródeł długoterminowych zgodnie z zaprezentowanymi wcześniej objaśnieniami, a także o odpowiedź na następujące pytania:

     • Jakie są role rozmówców w tym śledztwie?
     • Jaka jest ich pozycja względem śledztwa? (np. świadek, oskarżony, ofiara…)
     • Jakiego rodzaju informacje, dane bądź potwierdzenia dowodów mogą oni zapewnić?

[10 minut] Podsumowanie

• Poproś przedstawicieli każdego z zespołów, by pokrótce (1-2 minuty) zaprezentowali poczynione przez zespół ustalenia.

• Po prezentacji każego zespołu poprość wszystkich o odpowiedź na następujące pytania:

  • Czy przychodzą wam do głowy inni rozmówcy lub źródła do zidentyfikowania?
  • Jakie jeszcze można by poczynić rozróżnienia?

Narzędzia / Materiały

• “Szablony cwiczeń – Czynnik ludzki: Identyfikacja i nawiązywanie kontaktu ze źródłami", sekcja “Praca zespołowa: Identyfikowanie potencjalnych rozmówców i źródeł i nawiązywanie z nimi kontaktu” (zielona kolumna “Nawiązywanie kontaktu”)
• Takie same, jak poprzednio

Instrukcje

[10 minut] Praca zespołowa

• Poproś uczestników, aby powrócili do swoich zespołów (tych, co poprzednio).

• Skoro ustaliliśmy rodzaj źródeł osobowych, to gdzie je możemy spotkać?

• W nawiązaniu do przykładów dotyczących poprzednio prowadzących śledztw, poproś zespoły o omówienie sposobów nawiązania kontaktów z wypisanymi przez uczestników źródłami:

  • np. czy potrzebny im jest aktywista ze znajomością tematu, prawnik, który zna kogoś poszkodowanego, czy mogą odszukać potencjalnych świadków poprzez grupy w mediach społecznościowych albo inne platformy itd.

• Zespoły spisują sugestie w załączonym szablonie bądź na tablicy / planszy flip-chart (w przypadku warsztatu offline) i zaprezentują ustalenia w kolejnej części zajęć.

[15 minut] Podsumowanie i dyskusja

• Przejrzyj notatki zespołów lub poproś każdy zespół o zaprezentowanie swych przemyśleń (1 minuta).

• Zwróć uwagę na sposoby nawiązania kontaktu ze źródłami:

  • Miejsca online i offline
  • Media społecznościowe
  • Subskrypcja newsletterów
  • Udział w konferencjach i spotkaniach
  • Śledzenie blogów
  • Zaglądanie na oficjalne witryny internetowe
  • Kontakty z grupami specjalistów (niektóre z nich mogą mieć charakter zamknięty, należy zastanowić się nad sposobami uzyskania dostępu)

• Spytaj uczestników, jak nawiązaliby kontakt ze źródłami w każdej z wymienionych powyżej sytuacji.

• Zwracaj uwagę na różne pomysły i przypomnij o względach bezpieczeństwa, stawiając następujące pytania:

  • Czy którekolwiek z takich zasobów osobowych podlegają czyjejś obserwacji?
  • Czy moga prawdopodobnie stanowić ryzyko dla osoby prowadzącej śledztwo? (np. źródła związane z niebezpiecznymi osobami mogą przekazywać informacje na temat śledczych i ich pracy)
  • Czy zespół pamiętał o szyfrowanych, bezpiecznych metodach komunikacji?

• Przypomnij, by nawiązując kontakt ze źródłami wymienionymi wyżej metodatmi, brać pod uwagę względy bezpieczeństwa.

  • Przykład: co należy brać pod uwagę, subskrybując lub obserwując konta w mediach społecznościowych oraz blogi należące do aktywistów; ryzyko związane z decyzją o spotkaniu ze źródłem w jego rodzinnej miejscowości itp.

MATERIAŁY - do których warto zajrzeć, przygotowując sesję, a także które warto polecić uczestnikom w ramach dalszych lektur:

• Przewodniki i poradniki

  • Przewodniki i techniki prowadzenia researchu w mediach społecznościowych autorstwa Bellingcat
  • Przygotowany przez Bellingcat Zestaw narzędzi do prowadzenia śledztw online
  • Research clinic - witryna internetowa zawierająca techniki, narzędzia i przypadki opisywane przez specjalistę w dziedzinie researchu internetowego Paula Myersa
  • Podręcznik weryfikacji

• Narzędzia i fora mediów społecznościowych

  • Zaawansowane wyszukiwanie na Twitterze
  • Nitter It - nie wymaga posiadania konta na Twitterze, umożliwia też wgląd w konta, z których cię zablokowano
  • WebMii – agregator profili w różnych mediach społecznościowych, umożliwia wyszukiwanie po nazwisku
  • Wyszukiwarka mediów społecznościowych – umożliwia wyszukiwanie profili w mediach społecznościowych i aktywności w internecie pod kątem określonego tematu
  • Picuki – a narzędzie do przeszukiwania treści na Instagramie
  • Followerwonk – umożliwia przeszukiwanie biogramów na Twitterze i znajdowanie wspólnych obserwujących różne konta, nader przydatne do identyfikacji możliwych powiązań, a także niebezpieczeństw.
  • LinkedIn – cenne źródło umożliwiające znajdowanie osób powiązanych z firmami i innymi instytucjami i organizacjami, które mogą cię interesować. (Aby mieć pewność, że twoje wyszukiwania i wyświetlenia stron nie zostaną nikomu ujawnione, korzystaj z 'Trybu Prywatnego'
  • Glassdoor – platforma goszcząca fora i opinie na temat firm wystawiane przez obecnych i byłych pracowników, przydatna przy wyszukiwaniu ewentualnych źródeł w poszczególnych przedsiębiorstwach.

Analiza ryzyka przy kontaktach ze źródłami osobowymi (1 godzina i 40 minut)

Narzędzia / Materiały

• “Szablony cwiczeń – Czynnik ludzki: Identyfikacja i nawiązywanie kontaktu ze źródłami", sekcja: “Praca zespołowa: Identyfikowanie zagrożeń i analiza ryzyka (kolumna 1)
• Slajdy / plansze flip-chart ze wskazówkami do dyskusji i kluczowymi elementami wartymi zapamiętania
• Te same, co poprzednio

Instrukcje

[5 minut]

• Pokrótce podsumuj wcześniejsze ćwiczenia związane ze śledztwem i identyfikowaniem źródeł osobowych i zaproś uczestników do namysłu nad potencjalnym ryzykiem.

• Spraw, by uczestnicy zdali sobie sprawę z zagrożeń, z jakimi moga się spotkać, w kontekście metod badawczych, urządzeń, komunikacji oraz przechowywania danych.

• Zwróć uwagę na różnicę między "zagrożeniem" i "ryzykiem" – możesz zaznaczyć to na slajdzie bądź na tablicy, aby było widoczne w trakcie kolejnych ćwiczeń:

  • “zagrożenie” wiąże się z dostrzeżonym czułym punktem na danym odcinku pracy/życia (czy to o charakterze cyfrowym, czy też fizycznym)
  • “ryzyko” to prawdopodobieństwo, że dane zagrożenie się ziści, np. że ktoś wykorzysta twój słaby punkt
  • uprzedzanie zagrożeń stanowi element procesu analizy ryzyka.

[10 minut] Praca zespołowa

• Poproś uczestników, aby powrócili do swoich zespołów i zastanowili się nad pytaniem:

  • Jakiego rodzaju ryzyko może wyniknąć z rozmów z ludźmi na potrzeby tego i innych śledztw?”

• Zachęć ich do identyfikacji ryzyka fizycznego i ryzyka cyfrowego, jak również tego, jak są ze sobą powiązane.

• Zespoły spisują swoje ustalenia w załączonym szablonie badź na tablicy/planszy flip-chart itp.

[5 minut] Podsumowanie

• Każdy zespół (bądź 1-2 ochotników, zależnie od dostępnego czasu) ma 1 minutę na przedstawienie swoich odpowiedzi.

• Opatrz ich pomysły komentarzem i zwróć uwagę na potencjalne ryzyko:

  • Przechwycenia komunikacji
  • Dostępu policji bądź czynników nieprzyjaznych do naszego komputera
  • Ujawnienia poufnych i narażonych na niebezpieczeństwo źródeł

Narzędzia / Materiały

• “Szablony cwiczeń – Czynnik ludzki: Identyfikacja i nawiązywanie kontaktu ze źródłami", sekcja “Praca zespołowa: Identyfikacja zagrożeń i ocena ryzyka” (kolumna 2)
• Slajdy / plansze flip-chart ze wskazówkami do dyskusji i kluczowymi elementami wartymi zapamiętania
• Te same, co poprzednio

Instrukcje

[10 minut] Praca zespołowa

• W oparciu o zidentyfikowane zagrożenia poproś uczestników, by przeprowadzili w ramach zespołów burzę mózgów i wypracowali pomysły łagodzenia zagrożeń, uwzgiledniając przy tym następujące czynniki:

  • Porządek, w jakim pozyskiwane są informacje,
  • Ujawnianie informacji poufnych lub wrażliwych,
  • Ryzyko dziedziczone, jak na przykład współpraca z kimś, komu grozi niebezpieczeństwo, i kto może to niebezpieczeństwo ściągnąć również na prowadzącego rozmowę.

[10 minut] Podsumowanie

• Każdy zespół otrzymuje 1 minutę na podzielenie się swoimi pomysłami.

• Opatrz ich pomysły komentarzem i przedstaw rekomendacje co do tego, jak zauważać, zapobiegać i łagodzić zagrożenia zidentyfikowane przez zespół.

  • Podkreśl potrzebę ciągłej analizy zagrożeń i zachowania czujności w kwestiach bezpieczeństwa.
  • Bezpieczne prowadzenie rozmów wymaga ciągłego nawiązywania łaczności bezpieczeństwa z zespołem współpracowników bądź inną zaufaną osobą, ponieważ nad zdarzeniami losowymi nie da się zapanować, a ludzie zachowują się w sposób nieprzewidywalny.

MATERIAŁY:

• Wykorzystaj wskazówki i zasoby z przewodnika "Bezpieczeństwo przede wszystkim" oraz warsztatu "Safety First Workshop", aby zaplanować dyskusję i zaoferować dodatkowe rady.

Narzędzia / Materiały

• Zawczasu przygotowane slajdy/plansze flip-chart na potrzeby prezentacji.
• Lektury wstępne pomocne przy przygotowaniu prezentacji: Przewodnik "Rozmowy: Czynnik ludzki śledztwa" / sekcja “Rozmowy wymagające specjalnego podejścia” z pakietu Exposing the Invisible. 

Instrukcje

• Przygotuj i wygłoś krótką prezentację na temat analizy bezpieczeństwa i ryzyka przy podróżach w obce miejsce i poruszaniu się na miejscu.

• Postaraj się dostosować prezentację do kontekstów i przypadków istotnych dla uczestników warsztatu (w oparciu o analizę potrzeb dokonaną przed przeprowadzeniem warsztatu).

Narzędzia / Materiały

• Istniejący już Szablon analizy ryzyka z załączonych zasobów bądź też szablon, który stworzysz samodzielnie w oparciu o kontekst/potrzeby uczestników warsztatu (jeżeli dysponujesz takimi informacji dzięki przeprowadzonej przed warsztatem analizie potrzeb).
• [opcjonalnie] Slajdy / plansze flip-chart ze wskazówkami do dyskusji i kluczowymi elementami wartymi zapamiętania
• Te same, co poprzednio

Instrukcje

[10 minut] Praca zespołowa

• Poproś uczestników, by powrócili do swoich zespołów i wypełnili szablon analizy ryzyka na potrzeby własnej sprawy/śledztwa.

• Udostepnij im istniejący już szablon z załączonych zasobów badź w razie potrzeby stwórz własny.

[10 minut] Podsumowanie

• Każdy zespół pokazuje pozostałym własny szablon bądź też w przeciągu 1 minuty streszcza jego główne elementy.

• Ocena i dyskusja w grupach.

MATERIAŁY:

• "Identifying and Analysing Threats", Holistic Security Manual autorstwa Tactical Tech

• Polecamy również następujące zasoby autorstwa Rory Peck Trust:

  • Pakiet oceny ryzyka 
  • Szablon protokołu bezpieczeństwa
  • Szablon planu komunikacji (bezpośredni link do dokumentu)
  • Szablon ryzyka cyfrowego

Narzędzia / Materiały

• Istniejący już Szablon dokumentu stanowiącego dowód życia z załączonych zasobów bądź też szablon, który sporządzisz samodzielnie
• Slajdy / plansze flip-chart ze wskazówkami do dyskusji i kluczowymi elementami wartymi zapamiętania
• Te same, co poprzednio

Instrukcje

• Wyjaśnij, czym jest dokument stanowiący "Dowód życia".

• Poproś uczestników o przeczytanie i wypełnienie ćwiczebnego szablonu "dowodu życia" - indywidualnie lub w zespołach (w zależności od pozostałego czasu).

• Przeznacz 2-3 minuty na pytania i odpowiedzi.

MATERIAŁY:

• Szablon “Proof of Life” autorstwa Rory Peck Trust.

Narzędzia / Materiały

• Slajdy / plansze flip-chart ze wskazówkami do dyskusji i kluczowymi elementami wartymi zapamiętania
• Te same, co poprzednio

Instrukcje

[10 minut]

• Przedstaw krótką prezentację, jednocześnie zachęcając do dyskusji na temat:

  • Identyfikacji detonatorów i radzenia sobie ze stresem oraz niepokojem
  • Wyznacznaia granic
  • Uwzględniania specyficznych względów związanych z płcią i czynnikami kulturowo-religijnymi

[10 minut]

• Spytaj uczestników, czy chieliby cokolwiek dodać w oparicu o własne doświadczenia i kontekst.

• Zachęć do otwartej dyskusji o takich kwestiach i poproś, by podzielili się również wszelkimi wnioskami, jakie wyciągnęli z takich sytuacji, o ile nie sprawi im to dyskomfortu.

• Miej świadomość, że niektórzy uczestnicy mogli spotkać się w pracy z sytuacjami stresującymi bądź traumatyzującymi, a mimo to podczas tej dyskusji nie będą czuć się na tyle bezpiecznie czy komfortowo, by o tym opowiedzieć. Uszanuj ich decyzję.

MATERIAŁY:

Zalecane lektury w ramach przygotowań

• “Self-care sessions pack” z “Gender Security” training curriculum autorstwa Tactical Tech (wybierz pakiet poświęcony dbaniu o samych siebie na panelu po lewej stronie witryny.)
• Przewodnik: “How to Manage Sources”, z pakietu Exposing the Invisible.

Zamknięcie (10 minut)

Narzędzia/Materiały

• Udostępniona tablica wirtualna / slajdy (online)
• Tablica do rysowania / tablica typu flipchart, karteczki post-it, markery (offline)

Instrukcje

• Poproś uczestników, aby wykonali plakat z wnioskami, dzieląc się udostępnionej tablicy wirtualnej / tablicy do rysowania odpowiedziami na następujące pytanie:

  • Jakie najważniejsze wnioski wyciągasz z dzisiejszego warsztatu? 

• Daj uczestnikom kilka minut na spisanie bądź narysowanie swoich przemyśleń, a następnie podzielenie się nimi z innymi.

Sprawozdanie

• Zwróć uwagę na szczególnie istotne punkty wypisane na tablicach.

Instrukcje

• Zakończ warsztat i podsumuj jego elementy. Zaznacz, jeśli warsztat znajdzie kontynuację w następnych sesjach z cyklu "Czynnik ludzki" (np. "Bezpieczne prowadzenie rozmów" bądź "Jak bezpiecznie identyfikować, pielęgnować i utrzymywać osobowe źródła informacji”).

• Przeprowadź szybki przegląd sesji. Każdy z uczestników niech wskaże:

  • jedną rzecz z sesji, która wydała im się bardzo dobra, oraz
  • jedną rzecz, którą następnym razem należałoby udoskonalić

• Zachęć uczestników do zadania nurtujących ich wciąż pytań bądź też podzielenia się ostatnimi wskazówkami.

• Jeśli wyda się to użyteczne, podaj namiary na siebie, a także ewentualne informacje co do kontynuacji kontaktu.

Dodatkowe materiały

Dotyczące tematu:

• “Interviews: the Human Element of Your Investigation"”, przewodnik z pakietu Exposing the Invisible.
• “How to Manage Your Sources", pakiet Exposing the Invisible.

Inne powiązane materiały:

• "Away From Your Screen, Out in the Field", pakiet Exposing the Invisible.
• "Safety First!", pakiet Exposing the Invisible. 
• "Digital Security when Working with Other People’s Data", pakiet Exposing the Invisible.

Skontaktuj się z nami

Zapraszamy do skontaktowania się z nami poprzez Exposing the Invisible, jeśli:

• macie jakiekolwiek pytania odnośnie tego warsztatu oraz porad dla moderatorów,
• korzystacie z tego planu warsztatu i chcecie podzielić się z nami własnymi przemyśleniami na jego temat oraz sugestiami, które mogą pomóc w jego ulepszeniu,
• dostosowujecie ten plan warsztatu do określonych, specyficznych kontekstów i chcecie się z nami podzielić rezultatami,
• chcecie zasugerować nam nowe ćwiczenia, macie nowe rady lub przykłady, które moglibyśmy dołączyć do tego planu warsztatu,
• chcecie podzielić się z nami własnym doświadczeniem oraz wiedzą i pomóc nam w opracowywaniu i testowaniu nowych warsztatów.

Kontakt: eti@tacticaltech.org (GPG Key / fingerprint: BD30 C622 D030 FCF1 38EC C26D DD04 627E 1411 0C02).

Autorzy i licencje

CC BY-SA 4.0

Ten tekst został wyprodukowany przez projekt Exposing the Invisible Tactical Tech's i zarejestrowany na licencji Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International license

• Autorka warsztatu: Nuria Tesón
• Projekt szkoleniowy: A. Hayder
• Redakcja i treść: Christy Lange, Laura Ranca
• Projekt graficzny: Yiorgos Bagakis
• Opracowanie strony internetowej: Laurent Dellere, Saqib Sohail
• Koordynacja projektów i nadzór: Christy Lange, Laura Ranca, Lieke Ploeger, Marek Tuszynski, Safa Ghnaim, Wael Eskandar

To narzędzie zostało opracowane jako część Collaborative and Investigative Journalism Initiative (CIJI), współfinansowanego przez Komisję Europejską w ramach projektu pilotażowanego: "Supporting investigative journalism and media freedom in the EU" (DG CONNECT).

Ten tekst odzwierciedla poglądy autora i Komisja nie odpowiada za wykorzystanie informacji w nim zawartych.